Büyükşehirlerin yoğun temposundan uzaklaşmak, hafta sonlarını doğayla iç içe geçirmek ve kendi sebze-meyvesini yetiştirmek isteyenlerin sayısı her geçen gün artıyor. Özellikle pandemi sonrasında bu eğilim daha da belirgin hale geldi. Bunun sonucu olarak da "hobi bahçesi" olarak adlandırılan alanlara yönelik ilgi ciddi ölçüde yükseldi. Ancak son yıllarda sıkça gündeme gelen yıkım kararları, idari para cezaları ve tarım arazilerine ilişkin denetimler, bu alanların yalnızca bir yaşam tercihi değil aynı zamanda önemli bir hukuk konusu olduğunu da ortaya koyuyor.
Aslında mesele yalnızca bir arsa satın alıp üzerine küçük bir yapı yapmak kadar basit değil. Çünkü tarım arazileri, bireysel mülkiyet hakkının konusu olmakla birlikte aynı zamanda kamu yararını ilgilendiren özel bir statüye sahip. Devlet, tarımsal üretimin devamlılığını sağlamak, verimli toprakların korunmasını temin etmek ve gıda güvenliğini sürdürülebilir kılmak amacıyla bu alanların kullanımına çeşitli sınırlamalar getiriyor. Bu nedenle bir taşınmazın size ait olması, üzerinde dilediğiniz şekilde yapılaşabileceğiniz anlamına gelmiyor.
Uygulamada karşılaşılan en önemli sorunlardan biri, tarım arazilerinin hisselere bölünerek çok sayıda kişiye satılması ve sonrasında bu hisseler üzerinde konut niteliğinde yapıların inşa edilmesi. Çoğu zaman "hobi bahçesi" adı altında pazarlanan bu alanlar, gerçekte tarımsal faaliyet amacıyla değil, şehirden uzak ikinci bir yaşam alanı oluşturmak amacıyla kullanılıyor. Oysa tarım arazilerinin küçük parsellere bölünmesi, üretim bütünlüğünü bozduğu gibi uzun vadede tarımsal verimliliği de olumsuz etkiliyor.
Bu noktada temel hukuki düzenleme 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'dur. Kanun, tarım arazilerinin korunmasını ve amaç dışı kullanımın önlenmesini hedeflemektedir. Tarım arazilerinin bölünmesi, kullanılması ve yapılaşmaya açılması belirli kurallara bağlanmış; tarım dışı kullanım ise sıkı şartlara tabi tutulmuştur. Özellikle son yıllarda yapılan denetimlerde, mevzuata aykırı şekilde oluşturulan hobi bahçeleri ve bu alanlarda inşa edilen ruhsatsız yapılar hakkında çok sayıda idari işlem tesis edildiği görülmektedir.
Kamuoyunda sıkça karşılaşılan yanlış algılardan biri de tarım arazilerinde hiçbir şekilde yapı yapılamayacağı düşüncesidir. Oysa hukuken durum bundan farklıdır. Tarımsal üretimle doğrudan bağlantılı olan depo, sera, ahır veya çeşitli tarımsal tesislerin belirli şartlar altında yapılabilmesi mümkündür. Ancak tarımsal faaliyetle ilgisi bulunmayan konutlar, villalar, yazlık amaçlı yapılar veya sürekli yaşam alanı oluşturacak tesisler çoğu durumda mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.
Son dönemde özellikle tiny house uygulamaları da bu tartışmanın merkezinde yer almaktadır. Birçok kişi tekerlekli veya taşınabilir olması nedeniyle tiny house'ların her koşulda hukuka uygun olduğunu düşünmektedir. Oysa uygulamada idareler yalnızca yapının taşınabilir olup olmadığına bakmamakta; kullanım amacı, altyapı bağlantıları, süreklilik arz edip etmediği ve bulunduğu alanın hukuki niteliği gibi hususları da değerlendirmektedir. Elektrik, su ve kanalizasyon bağlantıları yapılmış, sürekli konaklama amacı taşıyan bir yapının sırf tekerlek üzerinde bulunması onu otomatik olarak mevzuata uygun hale getirmemektedir.
Tarım arazilerinde mevzuata aykırı şekilde gerçekleştirilen yapılaşmalar çeşitli yaptırımlarla karşılaşabilmektedir. İdari para cezaları, yapıların mühürlenmesi, ruhsatsız yapıların yıkılması ve tarım dışı kullanım nedeniyle ek yaptırımlar bunların başında gelmektedir. Son yıllarda birçok ilde valilikler, belediyeler ve il tarım müdürlükleri tarafından yürütülen ortak çalışmalar sonucunda çok sayıda hobi bahçesi hakkında yıkım ve eski hale getirme işlemleri uygulanmıştır.
Bu tartışmaların temelinde aslında iki önemli anayasal değer yer almaktadır: mülkiyet hakkı ve kamu yararı. Bir tarafta taşınmaz malikinin mülkünden dilediği gibi yararlanma isteği bulunurken, diğer tarafta toplumun ortak menfaati olan tarım alanlarının korunması amacı yer almaktadır. Hukuk düzeni ise bu iki değer arasında makul bir denge kurmaya çalışmaktadır. Yargı kararları incelendiğinde de tarım arazilerinin korunmasına yönelik işlemlerin çoğu zaman kamu yararı ekseninde değerlendirildiği görülmektedir.
Sonuç olarak hobi bahçeleri, doğayla bağ kurmak isteyen insanlar açısından cazip bir seçenek olmakla birlikte, yalnızca satış ilanlarında yer alan vaatlere bakılarak değerlendirilmemelidir. Özellikle tarım arazileri üzerinde bulunan taşınmazlarda yapılaşma imkanının bulunup bulunmadığı, taşınmazın imar durumu, hisseli mülkiyet yapısı ve kullanım koşulları ayrıntılı şekilde araştırılmalıdır. Aksi halde kısa vadede ekonomik ve cazip görünen bir yatırım, ilerleyen süreçte yıkım kararları, para cezaları ve uzun yargı süreçleriyle karşı karşıya kalınmasına neden olabilir. Doğayla iç içe yaşama arzusu elbette anlaşılabilir bir taleptir; ancak bu arzunun hukuki sınırlar içerisinde gerçekleştirilmesi hem bireylerin hem de toplumun ortak menfaatinin korunması açısından büyük önem taşımaktadır.
